Miasto idealne

Obraz przedstawiający miasto idealne z XV wieku. Miasto jest usytuowane na perspektywicznym rastrze i wszystkie budynki mają klasyczne elementy jak arkady czy kolumnady. Najbardziej efektowny artystycznie jest okrągły (czyli idealny) kościół pośrodku. Idealnego obrazu nie zakłoca nic - żaden człowiek, żadna działalność... (Miasto idealne, autor nieznany, Palazzo Ducale w Urbino) Obraz idealnego miasta przetrwał średniowiecze w klasztorach. Opis takiegoż miasta mamy już w Biblii, w Apokalipsie Św.Jana: ..pokazał mi miasto święte Jeruzalem..Miało ono potężny i wysoki mur, miało dwanaście bram..Od wschodu trzy bramy i od północy trzy bramy, i od zachodu trzy bramy, i od południa trzy bramy. A miasto jest czworokątne i długość jego taka sama co szerokość.. (Apokalipsa Św.Jana, 21,10-16) Zgodnie więc z tym opisem miasto jest idealnie symetryczne, ale to ma niewiele wspólnego z realnymi strukturami kształtowanymi przez bieżące potrzeby miejskiego życia. Podobnie sprawa się miała z klasztorami, będącymi w średniowieczu ważnymi centrami szeroko pojętej kultury.

Klasztory miały także odpowiadać typowi idealnemu, a za taki było uważane rozplanowanie klasztoru w St.Gallen z ok. 820 roku, zresztą nigdy w całości nie zrealizowane. Plan tego klasztoru mamy obok. Co ciekawe, założenia tego planu oparte są na rzymskim obozie wojskowym. W centrum jest kościół z dwiema imponującymi wieżami, zaś krużganek (3)obok kościoła także ma antyczną proweniencje - wzorowany jest na perystylu (czyli ogrodzie otoczonym podcieniami z kolumnami, czyli portykiem) dawnego rzymskiego domu jakie możemy oglądać w Pompejach. W założeniach klasztoru widać też symetrię poszczególnych grup budowli i nawet takie obiekty jak kurnik (1) miały kształt idealny czyli okrągły. Cały bardzo rozbudowany kompleks uwzględniał przepisy reguły klasztornej, porządek liturgii i zarządzanie doczesnymi dobrami zakonu. Na terenie mamy więc różnorakie obiekty jak: nowicjat, kaplice, dom opata, dom lekarzy (2),szpital, cmentarz, kuchnię, domy i warsztaty rzemieślników, pomieszczenia dla zwierząt, domy dla gości i pielgrzymów w tym dla cesarza ze świtą (4) i wiele innych.

Te idealne i odległe od rzeczywistości założenia miasta i klasztoru wywierały jednak wielki wpływ na sposób przeobrażania miast i architekturę klasztorów. Choćby krużganek - od tamtych czasów znajdujemy go w bardzo wielu klasztorach. W miastach zmiany stały się łatwiejsze, gdy władze - bądź administracje lokalne bądź też władcy - zyskali wpływ na miejskie prawodawstwo i planowanie, czyli gdzieś około XII wieku. Nieco później (XIV-XVw.) pojawiła się nawet mozliwość przymusowego wykupu i wywłaszczania dla uporządkowania struktury miasta. Idealizacja architektury to także prawodawstwo ograniczające użycie reprezentacyjnych placów miasta do celów targowych, co w tamtych czasach było dużą nowością. Prym wiódł tu Rzym, gdzie przestrzeń miejska było często wykorzystywana do celów reprezentacyjnych.

Kolejnym, logicznym krokiem w kierunku miasta idealnego w czasach renesansu było zaprojektowanie go od początku, na czystej kartce - "tabula rasa". Pierwszy taki projekt (z prawej) na zlecenie Sforzów z Mediolanu wykonał w połowie XV w. florentyńczyk Filarete . Jest to pierwsza w literaturze teoretycznej próba skonkretyzowania marzeń o zespole miejskim, zorganizowanym na regularnym gwiaździstym planie. Miasto o nazwie Sforzinda niestety nie zostało nigdy zrealizowane. Wenecjanie w końcu XVI w. wybudowali na takim planie miasto Palmanova (z lewej), w prowincji Udine, ok. 30 km na płn.-wschód od Wenecji wg. projektu Scamozziego (patrz Teatr) . W centrum jest sześciokątny plac z którego wychodzą gwieździście ulice. Całość jest perfekcyjna i wręcz przypomina płatek śniegu. Miasto otaczają obwałowania w kształcie gwiazdy.

Leonardo da Vinci zaczął zajmować się problemami urbanistycznymi w Mediolanie po roku 1486. Zgodnie z "modą" renesansową opracowuje projekt miasta idealnego, o następujących założeniach: miasto powinno leżeć nad rzeką aby zabezpieczyć transport towarów i odpowiednią higienę ludzi; miasto ma byc zbudowane na dwu niezależnych poziomach i tak poziom niższy służy do obsługi wszelakiej działalności, pracy robotników, transportu towarów i zwierząt, zaś poziom wyższy służy szlachcie i mieszczaństwu aby bez przeszkód mogli poruszać się po mieście; poniżej obu poziomów znajdują się kanały żeglowne dla ułatwienia komunikacji i transportu (na rysunku obok na pierwszym planie) szerokość ulic powinna stanowić conajmniej połowę wysokości przyległych pałaców jego piękność winna być symbolem fukcjonalności Geniusz Leonarda wyprzedził znacznie swoje czasy, jego koncepcja jest zdumiewająco nowoczesna i tak naprawdę została zrealizowana dopiero w czasach współczesnych.