Perspektywa

Perspektywa  to  穋鏚這  i  ster  malarstwa.
                                   (Leonardo da Vinci)
Koncepcja malarstwa jako "lustra" odbijaj鉍ego rzeczywisto nie jest wcale tak oczywista, jakby to cz瘰to mog這 si wydawa. Wiele kultur i cywilizacji nie stawia這 sobie takich cel闚. Cywilizacje prymitywne, sztuka egipska, sztuka wschodu, sztuka nowoczesna, nie pos逝guj si pi皻nastowieczn linearn perspektyw a przecie maj wielk warto i si喚 ekspresji. W staro篡tnym Egipcie malarstwo nie s逝篡這 osobistej ekspresji artystycznej, lecz by這 sposobem wyra瞠nia religijnej i spo貫cznej symboliki przede wszystkim dotycz鉍ej wiata zmar造ch, bog闚 i w豉dc闚 . Z kolei zadaniem malarstwa chi雟kiego nie by這 tak瞠 realistyczne oddanie widzianej rzeczywistoci, lecz pejza簑 filozoficznego, symbolu natury i jej jednoci z cz這wiekiem. Co ciekawe, jest to malarstwo uczonych , kt鏎zy posiedli umiej皻no malowania przy okazji nauki kaligrafii, bardzo wysoko cenionej tam umiej皻noci. Natomiast Rzymianie potrafili tworzy naturalistyczne krajobrazy i iluzjonistyczn architektur na cianach pomieszcze, czego wspania貫 przyk豉dy mamy w Pompejach, lecz upadek cesarstwa rzymskiego spowodowa zapomnienie i zanik tych umiej皻noci.
Pietro Cavallini Narodziny Jezusa Malarstwo redniowieczne nie pr鏏owa這 naladowa wiata lecz najczciej przedstawia這 treci religijne. Czyniono pr鏏y stworzenia z逝dzenia przestrzeni, lecz zwykle wa積iejszy by majestat i przes豉nie religijne.
Pietro Cavallini (ok.1250 - ok.1340) wykona w XIII wieku w kociele Santa Maria in Trastevere w Rzymie cykl mozaik z 篡cia Dziewicy Maryi. Tu ogl鉅amy "Narodziny Jezusa".
Cavallini w swoich dzie豉ch przechodzi od stylu bizantyjskiego do gotyku szko造 rzymskiej. Bizantyjskie jest nierealne z這te t這, cis豉 hierarchia os鏏 maj鉍a swe odbicie w ich wielkoci. Osoby, zwierz皻a, nawet domy na pierwszym planie s zminiaturyzowane i wr璚z nierzeczywiste. Maria jest monumentalna, ukszta速owana ju bardzo plastycznie. W zamierzeniu artysty le篡 w grocie, cho w naszym odczuciu raczej przed ni. Artysta r闚nie podejmuje pr鏏y przestrzennego przedstawienie dom闚 czy ko造ski dzieci靖ka - cho tu warto zauwa篡 tzw.perspektyw inwersyjn (odwrotn) - czyli z oddaleniem cianki boczne rozchodz si.

Czym wi璚 jest perspektywa? Perspektywa renesansowa - bo o niej tu m闚imy - jest metod geometryczn umo磧iwiaj鉍 zaprezentowanie na p豉szczynie przestrzeni w trzech wymiarach. Rozwin窸a si jako metoda naukowa na pocz靖ku XV wieku we Florencji i by豉 dzie貫m architekta i rzebiarza Brunelleschiego ( genialnego tw鏎cy kopu造 katedry florenckiej ) i Leone Battisty Albertiego, w這skiego malarza, poety, filozofa, kartografa, muzyka i architekta.
Ma ona wiele cech wsp鏊nych ze sposobem, w jaki ludzie faktycznie postrzegaj przestrze i umieszczone w niej obiekty. Jednak瞠 ta perspektywa, perspektywa linearna opiera si na matematycznie wyliczonym, nieruchomym punkcie widzenia jednego oka, wi璚 mo瞠 jedynie w przybli瞠niu odda z這穎no postrzegania rzeczywistoci dwojgiem oczu. Warto zauwa篡, i zasady perspektywy sformu這wali ju w staro篡tnoci Euklides i Ptolomeusz. W czasach renesansu perspektywa dzi瘯i swym matematycznym regu這m podnosi豉 sztuk do rangi nauki. I w owych czasach, czasach kupc闚, bankier闚, twardo st雷aj鉍ych po ziemii, sztuka m這dych artyst闚 gloryfikuj鉍ych solidn mieszcza雟k rzeczywisto cieszy豉 si zaufaniem i popytem a nie wyidealizowane opowieci arystokracji i duchowie雟twa .

Masaccio Tr鎩ca wi皻a Najdoskonalszy najpewniej i pierwszy tak pe貫n pokaz mo磧iwoci osi鉚ania g喚bi przestrzennej dzi瘯i wykresowi perspektywicznemu da oko這 1425 roku Masaccio (1402 - 1428) we fresku Tr鎩ca wi皻a, w kociele dominikan闚 Santa Maria Novella we Florencji. Fresk ten dla innych sta si wzorem naukowego malarstwa", wielki fresk - 6,17 x 3,17m, namalowany na cianie kocio豉.
Z lewej mamy ten fresk - przedstawienie Tr鎩cy wi皻ej - Boga Ojca, go喚bicy Ducha Swi皻ego i Jezusa w zupe軟ie ziemskiej, pi瘯nej renesansowej kaplicy, a nie na z這tym tle, jak wczeniej. Obok krzy瘸 stoi Matka Boska i Sw.Jan Chrzciciel, ni瞠j kl璚z donatorzy. Fresk to kompozycja tr鎩kat闚: od g這wy Boga Ojca do kl璚z鉍ych donator闚, sam Chrystus tak瞠 - renesans to matematyczne, klarowne kompozycje.
Szkielet pod o速arzem, to szkielet Adama, naszego praojca, kt鏎ego gr鏏 wg. tradycji mieci si pod Golgot. Nad szkieletem mamy napis: "By貫m, czym jeste, jestem tym, czym si staniesz". Gr鏏 Adama i donatorzy, to ziemska rzeczywisto, oczekuj鉍a na zbawienie kt鏎ego symbolem jest przedstawiona wy瞠j Tr鎩ca i wi璚i.
Z prawej mamy schemat linii perspektywicznych u篡tych przez Masaccia do konstrukcji obrazu - co ciekawe, podczas konserwacji dzie豉 znaleziono je zaznaczone na tynku pod freskiem.
Ni瞠j, z prawej, mamy zrekonstruowan kaplic z fresku Masaccia. Jest ona najpewniej inspirowana dzie豉mi Brunelleschiego, genialnego architekta, kt鏎y pozostawi wiele dzie we Florencji i odegra zasadnicz rol w rozwoju architektury w這skiego renesansu.

Crivelli Zwiastowanie Po lewej "Zwiastowanie" Crivellego (1486). Delikatnie poprowadzi豉m (na czerwono) trzy linie perspektywy - jak 豉two zauwa篡, jest ich wiele i wszystkie zbiegaj si w punkcie pod 逝kiem. Jest donios豉 chwila - Zwiastowanie, Archanio Gabriel, obok niego patron miasta i Maria Dziewica. Na ulicy jednak toczy si 篡cie, grupki m篹czyzn za豉twiaj najpewniej interesy, w izbie Marii mn鏀two sprz皻闚 wyposa瞠nia domu. I jak ju pisa豉m , taka sztuka oddawa豉 ducha 闚czesnego spo貫cze雟twa.

Z prawej jest bodaj najs豉wniejszy skr鏒 perspektywiczny postaci w historii malarstwa - "Op豉kiwanie Chrystusa". Mantegni (1490). Martwy Chrystus le篡 ci篹ko na marmurowej p造cie z g這w uniesion na poduszce. Wielkie wra瞠nie robi stopy z otwartymi ranami, kt鏎e s tak plastyczne i tak blisko nas i wr璚z prowokuj, by ich dotkn寞.
Mantegna
I ta perspektywa, traktowana jako splendor epoki opanowa豉 na kilka dziesi璚ioleci przede wszystkim florenckie malarstwo. Dla niekt鏎ych stawa豉 si celem samym w sobie, inni jak wielki Leonardo, czy malarze weneccy anga穎wali kolor i wiat這 i bez rusztowania linii zbie積ych osi鉚ali wra瞠nie przestrzeni i sp鎩noci z natur.
Sztuka manieryzmu i sztuka baroku wykorzystuj鉍 perspektyw zwraca si w stron iluzji i wirtuozerstwa. Na sufitach pa豉c闚 otwieraj si okna z perspektyw na niebo, w kocio豉ch mamy szale雟two malowanych kopu pe軟ych trzepocz鉍ych anio堯w. Velazquez w XVIIw. stosowa prawa perspektywy z mistrzowskim u篡ciem wiat豉 i cienia. Tak wi璚 perspektywa ju nie tak rygorystycznie stosowana dotrwa豉 prawie do naszych czas闚.
Malarstwo ko鎍a XIX i pocz靖k闚 XX wieku, kubici, futuryci traktowali perspektyw jako "skamienia章 przesz這" i bardziej ich interesowa這 odczuwanie wiata przez ludzi, zmienno tego wiata, ni jego odtwarzanie w tradycyjny dot鉅 spos鏏.
No i na pocz靖ku XX wieku historia zatoczy豉 ko這...W這ski malarz Giorgio Chirico (1888-1978) o篡wi na sw鎩 spos鏏 XV-wieczn perspektyw "wk豉daj鉍" j we w豉sn koncepcj malarstwa metafizycznego.
Z prawej mamy obraz "Niepokoj鉍e muzy" z 1917 roku namalowany w Ferrarze. Muzy to manekiny na kszta速 pos鉚闚 klasycznych. Stoj na drewnianym podecie, kt鏎ego perspektywa biegnie klasycznie wr璚z w g章b i okrela przestrze rozleg章 i nierzeczywist. W g喚bi mamy "miasto", czyli renesansowy zamek rodu d'Este - przesz這c i fabryk czyli teraniejszo. Ka盥y obiekt ma w豉sn perspektyw - perspektywa podestu nie ma zwi頊ku z dalej po這穎nymi budynkami - i skal w olepiaj鉍ym wietle zalewaj鉍ym obraz, dla cz這wieka nie ma tu miejsca. Muzy s wstawione w obcy dla nich kontekst urbanistyczny i s w豉ciwie snem, niespokojnymi zjawami w naszej podwiadomoci.
Tw鏎czo De Chirico mia豉 ogromny wp造w na surrealist闚. Jego pracami fascynowa si mi璠zy innymi Salvador Dali.
Chirico Niepokoj鉍e muzy
powr鏒 do menu